Σε δημόσια διαβούλευση τέθηκε το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), ένα θεσμικό εργαλείο που φιλοδοξεί να επανακαθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα αναπτύσσονται αιολικά, φωτοβολταϊκά και λοιπές ενεργειακές εγκαταστάσεις στην Ελλάδα τα επόμενα χρόνια. Πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις στον χώρο της ενέργειας και της χωροταξίας μετά το 2008, όταν είχε θεσπιστεί το προηγούμενο πλαίσιο, το οποίο πλέον θεωρείται ξεπερασμένο τόσο από την αγορά όσο και από τη διοίκηση.
Το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας επιχειρεί, μέσω του νέου σχεδιασμού, να απαντήσει σε μια σειρά από ζητήματα που τα τελευταία χρόνια προκάλεσαν έντονες κοινωνικές, πολιτικές και περιβαλλοντικές συγκρούσεις: τη μαζική εγκατάσταση έργων σε ορεινές περιοχές και νησιά, τις αντιδράσεις για επενδύσεις σε περιοχές Natura, την έλλειψη σαφών κανόνων χωροθέτησης αλλά και τη δυσκολία των επενδυτών να γνωρίζουν εκ των προτέρων πού μπορούν να αναπτύξουν έργα χωρίς τον κίνδυνο εμπλοκών και προσφυγών.
Η δημόσια διαβούλευση αναμένεται να εξελιχθεί σε πεδίο έντονης αντιπαράθεσης, καθώς το νέο πλαίσιο επηρεάζει άμεσα τόσο τις μεγάλες ενεργειακές επενδύσεις όσο και τις τοπικές κοινωνίες που τα τελευταία χρόνια βρίσκονται αντιμέτωπες με αυξημένη πίεση από έργα ΑΠΕ.
Οι βασικοί άξονες του νέου πλαισίου
Σύμφωνα με τις πρώτες πληροφορίες από το ΥΠΕΝ, το νέο χωροταξικό επιχειρεί να δημιουργήσει έναν σαφέστερο «χάρτη» για τις επιτρεπόμενες και μη επιτρεπόμενες περιοχές ανάπτυξης ΑΠΕ. Κεντρική ιδέα του σχεδιασμού είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί πλέον να εξελίσσεται χωρίς χωρικά όρια και συγκεκριμένα κριτήρια φέρουσας ικανότητας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις λεγόμενες «περιοχές επιτάχυνσης» ή “go-to areas”, δηλαδή ζώνες στις οποίες θα προωθούνται κατά προτεραιότητα έργα ΑΠΕ με ταχύτερες αδειοδοτικές διαδικασίες και μικρότερη περιβαλλοντική επιβάρυνση. Η λογική αυτή προωθείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο και συνδέεται άμεσα με τους στόχους απανθρακοποίησης και ενεργειακής ασφάλειας.
Παράλληλα, φαίνεται πως εισάγονται αυστηρότεροι περιορισμοί για την εγκατάσταση αιολικών πάρκων σε ορισμένες περιοχές, ιδιαίτερα σε νησιά υψηλής τουριστικής αξίας, σε ορεινούς όγκους και σε περιοχές με αυξημένη περιβαλλοντική ευαισθησία.
Τα αιολικά στο επίκεντρο
Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον επικεντρώνεται στα αιολικά πάρκα, τα οποία αποτέλεσαν τα τελευταία χρόνια τη βασική πηγή κοινωνικών αντιδράσεων απέναντι στην ανάπτυξη των ΑΠΕ. Σε πολλές περιοχές της χώρας τοπικές κοινωνίες, δήμοι και περιβαλλοντικές οργανώσεις κατήγγειλαν υπερσυγκέντρωση έργων, αλλοίωση του τοπίου και πιέσεις σε προστατευόμενα οικοσυστήματα.
Το νέο πλαίσιο αναμένεται να επανεξετάσει τα κριτήρια όπως το υψόμετρο εγκατάστασης, οι αποστάσεις από οικισμούς, οι περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και η συνολική επιβάρυνση μιας περιοχής από ενεργειακά έργα. Στόχος του υπουργείου είναι να αποτραπεί το φαινόμενο της «άναρχης» συγκέντρωσης ανεμογεννητριών σε συγκεκριμένες γεωγραφικές ζώνες, χωρίς ωστόσο να ανακοπεί η αναπτυξιακή δυναμική του κλάδου.
Τι αλλάζει για τα φωτοβολταϊκά
Το νέο χωροταξικό αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά και τα φωτοβολταϊκά έργα, ιδιαίτερα σε σχέση με τη χρήση αγροτικής γης υψηλής παραγωγικότητας. Τα τελευταία χρόνια η ραγδαία ανάπτυξη φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων δημιούργησε αντιδράσεις σε αρκετές αγροτικές περιοχές, όπου παραγωγοί υποστήριξαν ότι μεγάλες εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης μετατρέπονται σταδιακά σε ενεργειακά πάρκα.
Σύμφωνα με πληροφορίες, το υπουργείο εξετάζει αυστηρότερους κανόνες χωροθέτησης αλλά και προτεραιότητα σε περιοχές χαμηλής παραγωγικότητας ή σε ήδη επιβαρυμένες ζώνες. Παράλληλα, ενισχύεται η λογική εγκατάστασης φωτοβολταϊκών σε βιομηχανικές περιοχές, στέγες και υποδομές με μικρότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Natura και νησιά
Οι περιοχές Natura και τα νησιά αναμένεται να βρεθούν στο επίκεντρο της δημόσιας διαβούλευσης για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο των ΑΠΕ, καθώς εκεί εντοπίζονται οι μεγαλύτερες συγκρούσεις ανάμεσα στην ενεργειακή μετάβαση, την προστασία του περιβάλλοντος και την τουριστική ανάπτυξη. Το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας επιχειρεί μέσα από το νέο πλαίσιο να βάλει σαφέστερους κανόνες για το πού μπορούν να αναπτυχθούν αιολικά και φωτοβολταϊκά έργα, επιχειρώντας να περιορίσει τις έντονες αντιδράσεις που καταγράφονται τα τελευταία χρόνια σε πολλές περιοχές της χώρας.
Μέχρι σήμερα, η εγκατάσταση έργων ΑΠΕ σε περιοχές Natura δεν ήταν συνολικά απαγορευμένη, γεγονός που επέτρεψε την ανάπτυξη μεγάλου αριθμού επενδύσεων ακόμη και σε ιδιαίτερα ευαίσθητες οικολογικά ζώνες. Αυτό προκάλεσε σημαντικές αντιδράσεις από τοπικές κοινωνίες, περιβαλλοντικές οργανώσεις και επιστημονικούς φορείς, οι οποίοι υποστήριξαν ότι σε πολλές περιπτώσεις η αδειοδότηση έργων έγινε χωρίς να αξιολογείται επαρκώς η συνολική επιβάρυνση των οικοσυστημάτων.
Το νέο χωροταξικό φαίνεται πως επιχειρεί να αλλάξει αυτή τη λογική, εισάγοντας αυστηρότερη κατηγοριοποίηση και νέα κριτήρια χωροθέτησης. Σύμφωνα με τις πρώτες πληροφορίες, εξετάζεται η δημιουργία ζωνών πλήρους αποκλεισμού για έργα ΑΠΕ σε κρίσιμους οικοτόπους και περιοχές υψηλής οικολογικής σημασίας, ενώ σε άλλες περιοχές Natura οι εγκαταστάσεις θα επιτρέπονται μόνο υπό αυστηρότερους όρους και περιορισμούς. Παράλληλα, αναμένεται να ενισχυθεί η λεγόμενη σωρευτική αξιολόγηση, δηλαδή η εξέταση όχι μόνο ενός μεμονωμένου έργου αλλά της συνολικής επιβάρυνσης μιας περιοχής από πολλαπλές εγκαταστάσεις αιολικών ή φωτοβολταϊκών πάρκων.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν επίσης οι αποστάσεις από προστατευόμενα οικοσυστήματα, οι μεταναστευτικοί διάδρομοι πτηνών και οι περιοχές αναπαραγωγής ειδών, με το υπουργείο να επιδιώκει να συνδέσει το νέο χωροταξικό με τις Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες και τα Προεδρικά Διατάγματα προστασίας Natura που επίσης βρίσκονται σε εξέλιξη.
Εξίσου κρίσιμο θεωρείται το ζήτημα των νησιών, όπου οι συγκρούσεις για την ανάπτυξη αιολικών πάρκων έχουν ενταθεί τα τελευταία χρόνια. Σε πολλές νησιωτικές περιοχές, ιδιαίτερα στις Κυκλάδες, στα Δωδεκάνησα και στην Κρήτη, τοπικές κοινωνίες και δημοτικές αρχές αντιδρούν έντονα απέναντι σε μεγάλης κλίμακας επενδύσεις, υποστηρίζοντας ότι αλλοιώνεται το φυσικό τοπίο και επιβαρύνεται το τουριστικό προϊόν.
Το νέο χωροταξικό αναμένεται να εισαγάγει ειδική κατηγοριοποίηση των νησιών, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες όπως το μέγεθος, ο πληθυσμός, η τουριστική δραστηριότητα, η φέρουσα ικανότητα και οι ενεργειακές ανάγκες κάθε περιοχής. Σύμφωνα με πληροφορίες, εξετάζονται ανώτατα όρια εγκατεστημένης ισχύος ανά νησί, αυστηρότεροι όροι για μεγάλα αιολικά πάρκα σε περιοχές υψηλής τουριστικής αξίας και ενίσχυση μικρότερων ή ηπιότερων μορφών ενεργειακής ανάπτυξης.
Παράλληλα, φαίνεται ότι το υπουργείο επιδιώκει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση σε φωτοβολταϊκά μικρής κλίμακας, εγκαταστάσεις σε στέγες, ενεργειακές κοινότητες και υβριδικά συστήματα που θεωρούνται λιγότερο επιβαρυντικά για το τοπίο και το περιβάλλον των νησιών. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα εξετάζονται ακόμη και ζώνες αποκλεισμού για μεγάλα έργα σε μικρά νησιά ή σε περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους.
