Οι αγρότες στη Γέλα, μια περιοχή στο νότιο άκρο της ευρωπαϊκής ηπείρου, έχουν υψώσει τη σημαία της Σικελίας στα τρακτέρ τους, φέρνοντας στη μνήμη την ιστορική ιδιότητα του νησιού ως σιτοβολώνα της ρωμαϊκής περιόδου. Παρά τα σύμβολα, οι παραγωγοί δεν μεταφέρουν τη σοδειά τους, αλλά συμμετέχουν σε κινητοποιήσεις. Η ραγδαία άνοδος των τιμών στα καύσιμα επιβαρύνει τα οικονομικά των νοικοκυριών και τις επιχειρηματικές δραστηριότητες σε ολόκληρη την Ευρώπη, προκαλώντας κοινωνικές αναταράξεις και ενισχύοντας τη δυναμική των ακροδεξιών σχηματισμών ενόψει των εκλογικών αναμετρήσεων του επόμενου έτους σε κράτη όπως η Ιταλία, η Γαλλία και η Πολωνία. Πολιτικές δυνάμεις που μέχρι πρότινος βρίσκονταν στο περιθώριο κερδίζουν πλέον έδαφος, καθώς ψηφοφόροι —από αγρότες της γαλλικής επαρχίας έως νέους στην ανατολική Γερμανία— αναζητούν εναλλακτικές λύσεις. Η πολεμική σύγκρουση ΗΠΑ-Ιράν, που εκδηλώθηκε τον Φεβρουάριο, προκάλεσε εκτίναξη του ενεργειακού κόστους, δυσχεραίνοντας το έργο των κυβερνήσεων που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τον πληθωρισμό, να διασφαλίσουν την ανάπτυξη και να περιορίσουν τις κρατικές δαπάνες.
Η κοινωνική δυσαρέσκεια έχει μεταφερθεί στους δρόμους. Στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν με αφορμή την υποβάθμιση των σχολικών υποδομών στα βόρεια προάστια του Παρισιού έχουν μετατραπεί σε μερικές από τις πιο σοβαρές ταραχές των τελευταίων δεκαετιών, με λεηλασίες καταστημάτων, εμπρησμούς κτιρίων και την καταστροφή του δημαρχείου της Λιμόζ. «Για ποιο λόγο είμαι εδώ: Λοιπόν, πολύ απλά, θεωρώ το σημερινό κόστος ζωής πραγματικά τρομακτικό», δήλωσε ο 21χρονος διαδηλωτής Κεντέν Λεβιλού στη Νάντη. «Απλά σκεφθείτε τον κόσμο που μετά βίας παίρνει τον κατώτατο μισθό, όταν κοιτάτε το κόστος των τροφίμων, των καυσίμων και άλλων προϊόντων. Είναι τρομακτικό το πόσο απίστευτα ακριβά έχουν γίνει τα πράγματα». Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η ιρανική κρίση έχει επιβαρύνει την Ευρώπη με κόστος περίπου 100 δισεκ. ευρώ λόγω των αναταράξεων στο εμπόριο και τις αγορές ενέργειας, με τις τιμές του φυσικού αερίου να έχουν αυξηθεί κατά 140% και το κόστος του ντίζελ να έχει διπλασιαστεί. Σε πρόσφατο διάγγελμά του, ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αναγνώρισε τα «θεμιτά αιτήματα» των πολιτών που διαμαρτύρονται για την ακρίβεια, απομονώνοντας ωστόσο όσους προβαίνουν σε πράξεις βίας. «Δεν πρέπει ποτέ να τους συγχέουμε με εκείνους που κατέστρεψαν, διέλυσαν και λεηλάτησαν», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Εξάπλωση των διαδηλώσεων σε όλη την Ευρώπη
Βίαιες συγκρούσεις έχουν αναφερθεί και σε άλλα σημεία της ηπείρου. Στο Μιλάνο, η αστυνομία ήρθε σε αντιπαράθεση με διαδηλωτές που κατήγγειλαν την κακή κατάσταση των δημόσιων υποδομών και το αυξημένο κόστος διαβίωσης. Στη Σικελία, ο Αρκάντζελο Γκαμπίνο, εκπρόσωπος των αγροτών στην επαρχία Καλτανισέτα, σημειώνει ότι οι τιμές των καυσίμων έχουν υπερδιπλασιαστεί, καθιστώντας τη γεωργική παραγωγή μη βιώσιμη, με πανό να αναγράφουν: «Καλλιεργούμε τη γη, θερίζουμε χρέη». Παράλληλα, οδοφράγματα από εργαζόμενους στη χαλυβουργία, αγρότες και οδηγούς φορτηγών έχουν προκαλέσει προβλήματα στις συγκοινωνίες της νότιας Ιταλίας. Στη Λισαβόνα, χιλιάδες πολίτες διαδήλωσαν κατά των χαμηλών μισθών και του κόστους στέγασης, ασκώντας πίεση στην κεντροδεξιά κυβέρνηση της Πορτογαλίας. Αντίστοιχα, στην Ισπανία, η έξωση μιας 87χρονης γυναίκας αποτέλεσε την αφορμή για πανεθνικές κινητοποιήσεις που οδήγησαν στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών, ενώ παρόμοιες αντιδράσεις καταγράφονται στο Βέλγιο και την Αλβανία, όπου το αίτημα για καταπολέμηση της διαφθοράς και της ανεργίας παραμένει στην κορυφή της ατζέντας. Ο Ζιλ Ιβαλντί, πολιτικός επιστήμονας στο Sciences Po, επισημαίνει ότι οι οικονομικές πιέσεις αποτελούν «βασικό μοχλό λαϊκιστικών πολιτικών». Πολλά κόμματα της άκρας δεξιάς και αριστεράς προτείνουν πλέον την αποκατάσταση των ενεργειακών σχέσεων με τη Ρωσία ως μέσο μείωσης του κόστους, αμφισβητώντας τη στρατηγική στήριξης προς την Ουκρανία.
Η Μαρίν Λεπέν και η στρατηγική των καυσίμων
Το τρέχον ενεργειακό σοκ έρχεται σε συνέχεια μιας μακράς περιόδου οικονομικής πίεσης μετά την πανδημία και τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Στη Γαλλία, η κυβέρνηση Μακρόν αντιμετωπίζει δημοσιονομικό έλλειμμα και πιέσεις στις αγορές ομολόγων, ενώ η Μαρίν Λεπέν από το κόμμα ‘Εθνικός Συναγερμός’ και ο Ζαν-Λικ Μελανσόν έχουν αναδείξει τις τιμές των καυσίμων σε κεντρικό πυλώνα της πολιτικής τους αντιπαράθεσης. «Οι αυξανόμενες τιμές καυσίμων είναι σαφώς ένα θέμα που ενισχύει την Μαρίν Λεπέν», εκτιμά ο Ιβαλντί. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Elabe, τα ποσοστά της Λεπέν παρουσιάζουν άνοδο μετά την έναρξη της κρίσης στο Ιράν, ενώ η πρότασή της για μείωση του ΦΠΑ στα καύσιμα βρίσκει σημαντική ανταπόκριση, ειδικά στους ψηφοφόρους αγροτικών περιοχών που εξαρτώνται από το αυτοκίνητο.
Η άνοδος της AfD και η ρητορική για τη Ρωσία
Στη Γερμανία, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) καταγράφει προβάδισμα στις δημοσκοπήσεις, εκμεταλλευόμενη το γεγονός ότι το κόστος ζωής παραμένει η κυρίαρχη ανησυχία των πολιτών. Ο πληθωρισμός της ενέργειας, που άγγιξε το 14,9% τον Σεπτέμβριο, παρέχει στην AfD επιχειρήματα ενάντια στον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς. Το κόμμα προωθεί την επανασύνδεση με τις ρωσικές ενεργειακές πηγές, ισχυριζόμενο ότι η υποστήριξη προς το Κίεβο βλάπτει τη γερμανική οικονομία. Ο Γιάν Στέκελ, καθηγητής στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου, τονίζει ότι «τα λαϊκιστικά κόμματα συχνά περιγράφουν το ενεργειακό κόστος ως κάτι που μπορεί να αποφευχθεί και το αποδίδουν σε επιλογές κυβερνητικής πολιτικής…αντί στα υποβόσκοντα γεωπολιτικά σοκ που αποτελούν παράγοντα». Η τάση αυτή είναι ορατή και σε άλλα κράτη: στην Ιταλία, το κόμμα ‘Εθνικό Μέλλον’ υπό τον Ρομπέρτο Βανάτσι ζητά επίσης αποκατάσταση των σχέσεων με τη Ρωσία για το αέριο, ενώ στην Πολωνία, η ακροδεξιά Συνομοσπονδία του Πολωνικού Στέμματος με τον Γκρζεγκόρζ Μπράουν να τάσσεται υπέρ της επιστροφής στο ρωσικό πετρέλαιο και αέριο, δηλώνοντας χαρακτηριστικά: «Μου αρέσει η μυρωδιά του ρωσικού αερίου το πρωί».
