Η Ματωμένη Πρωτομαγιά του 1944 δεν αποτελεί μόνο ένα ισχυρό σύμβολο της συλλογικής μνήμης, αλλά συνδέεται και βαθιά με την ιστορία της Πάτρας. Αυτό αναδεικνύεται μέσα από τα στοιχεία των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Τμήμα Αχαΐας, τα οποία, αξιοποιώντας υλικό από το Αρχείο του Πρωτοδικείου Πατρών, φέρνουν στο προσκήνιο δύο Πατρινούς που συνδέθηκαν τραγικά με την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή.
Πρόκειται για τον Απόστολο Φεφέ και τον Χριστόφορο Δανδινίδη. Τα ονόματά τους εμφανίζονται σε μεταγενέστερες δικαστικές υποθέσεις που αφορούσαν αποζημιώσεις θυμάτων ναζιστικών διώξεων, βάσει του Νομοθετικού Διατάγματος 4178/1961, το οποίο προέβλεπε ενισχύσεις για Έλληνες πολίτες που υπέστησαν διώξεις από το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς. Παράλληλα, στους καταλόγους των εκτελεσθέντων συναντάται και ο Κώστας Τζωρτζάτος, καταγόμενος από την Κεφαλονιά αλλά εγκατεστημένος στην Πάτρα.
Δύο Πατρινοί στην τραγωδία της Καισαριανής
Την 1η Μαΐου 1944, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής εκτέλεσαν 200 Έλληνες στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, ως αντίποινα για τη δολοφονία Γερμανού στρατηγού από τον ΕΛΑΣ. Ανάμεσα στα θύματα βρίσκονταν και δύο άνδρες από την Πάτρα, των οποίων οι ζωές και οι τελευταίες τους διαδρομές αποτυπώνονται με σαφήνεια στα αρχειακά τεκμήρια.
Ο Απόστολος Χρήστου Φεφές παρουσιάζεται ως τραπεζικός υπάλληλος και δημότης Πατρέων, ενώ ο Χριστόφορος Δανδινίδης, γιος του Αθανασίου, ως οικοδόμος – σοβατζής.
Η περίπτωση του Απόστολου Φεφέ
Σύμφωνα με τα έγγραφα, ο Απόστολος Φεφές κρατούνταν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και εκτελέστηκε τον Μάιο του 1944 στην Καισαριανή «διά τυφεκισμού, λόγω αντιποίνων». Άλλη βεβαίωση επιβεβαιώνει ότι συγκαταλεγόταν στους εκτελεσθέντες της 1ης Μαΐου.
Τα ίδια αρχεία δεν περιορίζονται στην καταγραφή του θανάτου του, αλλά φωτίζουν και τις συνέπειες για την οικογένειά του. Συγγενείς του προσέφυγαν μεταπολεμικά στη Δικαιοσύνη, ζητώντας να αναγνωριστούν ως δικαιούχοι αποζημίωσης. Στα έγγραφα καταγράφεται επίσης ότι οι γονείς και μία αδελφή του είχαν ήδη αποβιώσει, ενώ τα υπόλοιπα αδέλφια διεκδικούσαν την ιδιότητα των μοναδικών εξ αδιαθέτου κληρονόμων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προγενέστερη πορεία του: συνελήφθη από τις ιταλικές αρχές τον Ιούλιο του 1941, πιθανότατα βάσει καταλόγων που είχαν παραδοθεί από την ελληνική κυβέρνηση, και φυλακίστηκε. Το 1943 βρισκόταν κρατούμενος στη Λάρισα, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι είχε περάσει και από τις φυλακές Ναυπλίου.
Η διαδρομή του Χριστόφορου Δανδινίδη
Ακόμη πιο αναλυτική είναι η καταγραφή για τον Χριστόφορο Δανδινίδη. Το 1942, ενώ κρατούνταν στην Ακροναυπλία, παραδόθηκε στις γερμανικές αρχές. Στα έγγραφα σημειώνεται ότι δεν είχε συμμετάσχει σε ένοπλη αντίσταση, αλλά συνελήφθη λόγω της ιδεολογικής του αντίθεσης προς το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς.
Από την Ακροναυπλία μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο της Λάρισας, στη συνέχεια στην Αθήνα και τελικά στο Χαϊδάρι. Εκεί παρέμεινε μέχρι την εκτέλεσή του, την 1η Μαΐου 1944, μαζί με άλλους πολίτες, ως μέρος των αντιποίνων.
Η συγκεκριμένη καταγραφή ξεχωρίζει, καθώς αποτυπώνει με ακρίβεια την πορεία ενός ανθρώπου μέσα από το σύστημα καταστολής της Κατοχής, αποκαλύπτοντας τον μηχανισμό της βίας σε προσωπικό επίπεδο.
Η περίπτωση του Κώστα Τζωρτζάτου
Στους εκτελεσθέντες της Καισαριανής περιλαμβάνεται και ο Κώστας Τζωρτζάτος. Γεννημένος το 1907 στη Σάμη Κεφαλονιάς, εργαζόταν ως οικοδόμος ή ξυλουργός και ζούσε στην Πάτρα. Είχε υπάρξει υποψήφιος βουλευτής Αχαΐας το 1935 με το ΕΜΕΑ, ενώ είχε επίσης κρατηθεί στην Ακροναυπλία πριν οδηγηθεί στην εκτέλεση.
Όταν τα αρχεία μετατρέπονται σε μνήμη
Η αξία αυτών των εγγράφων έγκειται στο ότι γεφυρώνουν διαφορετικές χρονικές περιόδους: την περίοδο της Κατοχής, τη μεταπολεμική διεκδίκηση δικαίωσης και τη σύγχρονη ανάγκη διατήρησης της ιστορικής μνήμης. Δεν καταγράφουν απλώς απώλειες, αλλά αποτυπώνουν και την προσπάθεια των συγγενών να αναγνωρίσουν θεσμικά μια προσωπική τραγωδία.
Η παρέμβαση των ΓΑΚ Αχαΐας, παραμονές Πρωτομαγιάς, υπενθυμίζει ότι η ιστορία της Καισαριανής δεν αφορά μόνο τη γενική αφήγηση της Κατοχής. Συνδέεται άμεσα και με τις τοπικές κοινωνίες που πλήρωσαν βαρύ τίμημα. Η Πάτρα, μέσα από τις μορφές του Απόστολου Φεφέ και του Χριστόφορου Δανδινίδη, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της θυσίας.
