Έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 87 ετών, ο Στέλιος Ράμφος, ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους και πολυσυζητημένους Έλληνες στοχαστές των τελευταίων δεκαετιών. Φιλόσοφος, συγγραφέας και διανοούμενος με έντονη παρουσία στον δημόσιο λόγο, ο Ράμφος δεν έπαψε μέχρι το τέλος να αναζητά απαντήσεις για την Ελλάδα, τον άνθρωπο, την κοινωνία και τις βαθύτερες αιτίες των συλλογικών μας συμπεριφορών.
O Στέλιος Ράμφος και ο δημόσιος λόγος
Δεν υπήρξε ένας διανοούμενος που περιορίστηκε στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα ή στις σελίδες των βιβλίων του. Αντίθετα, επέλεξε να βρίσκεται μέσα στη δημόσια συζήτηση, συχνά με λόγο αιχμηρό, απαιτητικό και ενίοτε προκλητικό. Οι απόψεις του προκαλούσαν συμφωνίες, αντιδράσεις και αντιπαραθέσεις, όμως σπάνια άφηναν τον συνομιλητή αδιάφορο.
Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Σπούδασε Νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1965 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου στράφηκε στη φιλοσοφία. Δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν και επέστρεψε στην Ελλάδα το 1974, όπου συνέχισε μια μακρά και ιδιαίτερα παραγωγική πνευματική διαδρομή.
Το έργο του ξεπερνά τα 30 βιβλία και εκτείνεται από τη φιλοσοφία και την ιστορία έως τη θρησκεία, την ψυχολογία και την ερμηνεία της ελληνικής κοινωνίας. Στο επίκεντρο της σκέψης του βρέθηκε διαρκώς η Ελλάδα και το ερώτημα γιατί η ελληνική κοινωνία δυσκολεύεται να αλλάξει, να ενηλικιωθεί πολιτικά και κοινωνικά και να αποκτήσει βαθύτερη ιστορική συνείδηση.
Τι αναζήτησε ο Στέλιος Ράμφος
Ο Ράμφος αναζήτησε τις απαντήσεις πολύ βαθύτερα από την τρέχουσα πολιτική επικαιρότητα. Στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε ο ελληνικός χαρακτήρας, στη σχέση του ελληνισμού με το Βυζάντιο και την Ορθοδοξία, στη σύγκρουση Ανατολής και Δύσης, στην οικογένεια, στην ατομική ευθύνη και στον τρόπο με τον οποίο ο Έλληνας αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μέσα στην κοινωνία.
Για τον ίδιο, η κρίση της Ελλάδας δεν ήταν μόνο οικονομική ή πολιτική. Ήταν πρωτίστως κρίση νοοτροπίας, παιδείας και αυτογνωσίας. Και αυτό ήταν ίσως το πιο σταθερό νήμα που διαπερνούσε τη σκέψη του: η ανάγκη να κοιτάξει η ελληνική κοινωνία τον εαυτό της στον καθρέφτη.
H κρητική που ασκούσε ο Στέλιος Ράμφος
Αυτός ο «καθρέφτης» υπήρξε πολλές φορές άβολος. Ο Ράμφος ασκούσε κριτική στον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζει την ευθύνη, την ελευθερία, το κράτος και την έννοια του συλλογικού συμφέροντος. Δεν δίσταζε να επισημαίνει τις παθογένειες ενός κοινωνικού μοντέλου που, κατά την άποψή του, παρέμενε προσκολλημένο σε παλαιότερες αντιλήψεις, την ώρα που ο κόσμος άλλαζε.
Η σκέψη του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην κριτική. Στα βιβλία, στις διαλέξεις και στις δημόσιες παρεμβάσεις του αναζητούσε διαρκώς τη δυνατότητα μιας διαφορετικής Ελλάδας. Μιας κοινωνίας περισσότερο ώριμης, περισσότερο ανοιχτής στη Δύση, αλλά και περισσότερο συνειδητοποιημένης απέναντι στη δική της ιστορική και πολιτισμική κληρονομιά.
Τα βιβλία για τα οποία ξεχώρισε ο Στέλιος Ράμφος
Ανάμεσα στα έργα που ξεχώρισαν στη μακρά συγγραφική του πορεία είναι «Η Ελλάδα των ονείρων», «Το αδιανόητο τίποτα», «Η λογική της παράνοιας» και «Υπάρχεις σαν Μοίρα», ενώ η εργογραφία του περιλαμβάνει δεκάδες ακόμη μελέτες και δοκίμια.
Ακόμη και στα τελευταία χρόνια της ζωής του παρέμεινε ενεργός. Συνέχισε να γράφει, να μιλά και να συμμετέχει στις συζητήσεις για την Ελλάδα και τον σύγχρονο κόσμο, αποδεικνύοντας ότι για έναν πραγματικό στοχαστή η πνευματική αναζήτηση δεν έχει ηλικία συνταξιοδότησης.
Ο διανοούμενος Στέλιος Ράμφος
Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε, τελικά, ένας διανοούμενος που επέμενε να θέτει δύσκολα ερωτήματα. Δεν προσπάθησε να γίνει αρεστός. Προσπάθησε να ερμηνεύσει. Και η ερμηνεία του για την Ελλάδα υπήρξε συχνά αυστηρή, ακόμη και αμείλικτη.
Μπορεί κανείς να συμφωνούσε ή να διαφωνούσε μαζί του. Μπορεί να θεωρούσε τις αναλύσεις του υπερβολικές ή εξαιρετικά εύστοχες. Αυτό όμως που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί είναι ότι ο Ράμφος άφησε ένα ιδιαίτερο αποτύπωμα στον ελληνικό δημόσιο λόγο.
Με τον θάνατό του χάνεται μία από τις χαρακτηριστικές φωνές της σύγχρονης ελληνικής διανόησης. Μια φωνή που επί δεκαετίες επέμενε να μας θυμίζει ότι πίσω από τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις υπάρχει πάντα ένας βαθύτερος άνθρωπος — και μια κοινωνία που, πριν αλλάξει τον κόσμο γύρω της, οφείλει να τολμήσει να κοιτάξει τον εαυτό της.
